جنگ بر سر نسخه ظریف برای پایان جنگ | از تهدید حدادیان و توهین خضریان تا پاسخ ظریف به دختری که عکسش را آتش زد
رویداد۲۴| محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین که این روزها به شدت فعال شده و مدام در شبکههای اجتماعی موضعگیری میکند، با مقاله اخیر خود در نشریه فارن افرز جنجال به پا کرد. نسخهای که او برای پایان جنگ ارائه داد خوشایند طیف رادیکال نبود و سبب موجی از حملات به او شد. چنانچه از دیرو تا حالا صحنه سیاست داخلی نیز میدان یک جدال تمام عیار شده است. از حمایتهایی که رویکرد ظریف را «وطندوستانه» خواندند تا حملاتی که به اتهام «بیوطنی» مطرح شده و حتی کار را به تهدید مستقیم رساند. واکنشها به مقاله ظریف نشان میدهد اختلاف بر سر «چگونگی پایان جنگ» به شدت جدی و علنی است.
روایت ظریف؛ پیروزی را به توافق تبدیل کنید
ظریف در این مقاله جنجالی، با تکیه بر این گزاره که ایران در میدان دست برتر را دارد، تلاش میکند یک مسیر متفاوت پیشنهاد دهد و بر تبدیل این برتری به یک دستاورد سیاسی اصرار دارد. او صراحتاً مینویسد که ایران باید از موقعیت خود «نه برای ادامه جنگ، بلکه برای اعلام پیروزی و دستیابی به توافقی استفاده کند که درگیری را پایان دهد و از جنگ بعدی جلوگیری کند». در همین چارچوب، نسخه پیشنهادی او مبتنی بر یک «مذاکره جامع» است؛ مذاکرهای که همه موضوعات مورد اختلاف از برنامه هستهای تا ترتیبات امنیتی منطقه را در بر بگیرد.
در این طرح، ایران میتواند در ازای رفع کامل تحریمها، برخی محدودیتها را بپذیرد و حتی مسیرهایی مانند تنگه هرمز را در قالب توافق باز نگه دارد. همین گزارهها بود که به سرعت به کانون اصلی انتقادات تبدیل شد.
موج انتقادات؛ از اتهام زنی فارس و خضریان تا خط و نشان حدادیان
بخش عمدهای از واکنشها به مقاله ظریف، نهتنها انتقادی بلکه بهشدت تند و بعضاً بیسابقه بود. علی خضریان، نماینده مجلس، در یکی از صریحترین مواضع نوشت: «مقاله ظریف در فارن افرز فریاد بیوطنی فردی است که ثابت کرد قانون منع بهکارگیری افراد دوتابعیتی در مشاغل حساس، قانون درستی است. این بیوطنی حاد در حالی در این متن نمود یافته است که حتی غیرایرانیها نیز جنایات دشمن از جمله کشتار کودکان میناب را محکوم کردند.»
همزمان، خبرگزاری فارس با زیر سؤال بردن هویت ظریف و لحن متن، نوشت: «متن این مقاله به گونهای است که اگر اسم نویسنده را حذف کنیم، مخاطب نمیتواند تشخیص دهد که نویسنده یک ایرانی است یا یک آمریکایی... ظریف در حالی از توافق تازه سخن میگوید که خود به عهدشکنی آمریکا اذعان دارد، اما باز هم همان منطق “مذاکره به هر قیمت” را بازتولید میکند.»
در سطح تحلیل راهبردی نیز، فؤاد ایزدی با حمله به بنیان فکری مقاله گفت: «این تفکر که برجام را راه شکستن امنیتیسازی ایران میدانست، در نهایت به جنگ انجامید. حالا در این مقاله توصیه میشود که تهران تأکید خود بر قدرت دفاعیاش را تنظیم کند؛ واقعاً از شگفتیهای قرن است که به کشوری که مورد حمله نظامی قرار گرفته چنین توصیهای شود. همین قدرت دفاعی بود که ایران را نجات داد؛ اگر نبود چرا غزه، غزه شد، اما تهران نشد؟»
در یکی از تندترین واکنشها، سعید حدادیان پا را فراتر گذاشت و با ادبیاتی تهدیدآمیز گفت: «ظریف باید ظرف سه روز عذرخواهی کند و بگوید غلط کردم... اگر عذرخواهی نکند، به منزلش خواهیم رفت.»
همچنین یک مجری تلویزیونی با لحنی کمسابقه، ظریف را به مواجهه مستقیم با افکار عمومی دعوت کرد و گفت: «شما که استاد دیپلماسی بودید، بروید بین مردم در میدان ولیعصر، انقلاب یا هرجا که میخواهید، این نسخه را برایشان توضیح دهید و ببینید چه واکنشی میگیرند... اگر اتفاقی نیفتاد، سالم برمیگردانمتان خانه.»
در همین راستا، برخی تحلیلها مانند یادداشت تسنیم، این رویکرد را «بازگشت به گذشته موهوم» توصیف کردند و هشدار دادند که: «ایران نیازمند مشارکت در ساخت نظم جدید منطقه بدون آمریکا است، نه بازگشت به نظمی که بر اراده واشنگتن بنا شده بود.»
از آخوندی تا آشنا؛ حامیان ظریف چه گفتند؟
در برابر این موج انتقادات، گروهی نیز به دفاع از ظریف پرداختند یا تلاش کردند قرائتی متفاوت از مقاله ارائه دهند.
عباس آخوندی وزیر راه و مسکن دولت روحانی در حمایتی صریح نوشت: «پیشنهاد برادرم دکتر ظریف یک پیشنهاد وطندوستانه و مدبرانه است. ایشان گامبهگام حلوفصل سیاسی جنگ را، در عین حال با حفظ وضعیت تهاجمی ایران، پیشنهاد کردهاند. اینجانب نیز پیشتر پیشنهاد اعلام پیروزی، ارائه طرح به سازمان ملل، طراحی نظام امنیتی منطقه با مشارکت کشورهای عمده و چین، و اصلاحات نهادی در داخل را مطرح کرده بودم.»
حسامالدین آشنا، مشاور رئیس جمهور در دولتهای یازدهم و دوازدهم نیز با انتقاد از برداشتهای سطحی تأکید کرد: «اگر مقاله فارن افرز را کامل بخوانید، متوجه میشوید که بطن متن ظریف، هشدار به غربیها درباره تغییر معادلات است. یادتان باشد نه کتاب را از جلدش قضاوت کنید و نه مقاله را از عنوانش؛ عنوانها را سردبیران انتخاب میکنند، نه نویسنده.»
او در پیام دیگری با لحنی هشدارآمیز نسبت به فضای ملتهب ایجاد شده نوشت: «تند نرویم. هیجان تزریق نکنیم. خیابان را گروگان نگیریم. بدون اطلاع سخن نگوییم. احتمالات دیگر را هم بررسی کنیم. چیزی نگوییم که بعدا شرمنده آن شویم. به شهید لاریجانی مهر پرتاب نکنیم.»
این توییت را میتوان تلاشی برای مهار فضای احساسی و جلوگیری از کشیده شدن اختلافات سیاسی به سطح خیابان ارزیابی کرد؛ بهویژه در شرایطی که برخی واکنشها به مقاله ظریف، رنگ و بوی تهدید و تحریک اجتماعی به خود گرفته بود.
نقد یواش پسر پزشکیان
در میان این دو قطب، برخی مواضع نیز تلاش کردند نگاه متعادلتری داشته باشند. یوسف پزشکیان با بازخوانی پیشنهاد ظریف گفت: «اگر طرح دکتر ظریف را درست متوجه شده باشم، ایشان تنها راه پایان دادن به تحریمها و جنگ را در یک مذاکره جامع بر سر همه مسائل میدانند.».
اما بلافاصله نقد خود را چنین مطرح کرد: «مهمترین نقد این است که این پیشنهاد مربوط به قبل از جنگ است. حالا که جنگیدهایم و دست برتر را داریم، باید دید چنین چیزی در عمل چقدر امکان تحقق دارد. ضمن اینکه در این طرح، آنچه ما میدهیم فوری و غیرقابل بازگشت است، اما آنچه میگیریم حدود و ثغورش مشخص نیست.»
پاسخ ظریف به دختری که عکس او را آتش زد
با وجود قطع اینترنت و کم فروغ بودن شبکههای اجتماعی، شاهد واکنشهای بسیاری در نقد و حمایت ظریف بودیم. واکنشها، اما به فضای مجازی محدود نبود و در سطح «خیابان» هم قابل تامل بود مثلا آتش زدن عکس ظریف توسط یک دختر جوان که عکسش به سرعت وایرال شد. گفتنی است، محمدجواد ظریف در پیام به او تلاش کرد هم از موضع خود دفاع کند و هم روایت متفاوتی از هدف مقالهاش ارائه دهد. او در بخشی از این پیام نوشت: «ایرانیِ که به گواه تاریخ هم صلحطلب بوده و هم توان رویارویی با متجاوزان جهانخوار را دارد، هرگز و هرگز سر فرود نخواهد آورد.»
ظریف با اشاره به حضور مردم در صحنه، تأکید کرد: «آنچه جهان در این روزها از مردم دلاور ایران همچون شما در خیابانهای سراسر ایران دیده است، نشانههایی رسا و افتخارآفرین از ایستادگی، شجاعت و مسئولیت نسبت به آینده ایران است... همان اندازه که در یادداشت فارین افرز به شما افتخار کردم، امروز نیز به شما و کنش آگاهانه شما افتخار میکنم، حتی اگر برخی آن را نامهربانانه بدانند.»
او در ادامه، به سوءبرداشتها از مقالهاش واکنش نشان داد و تصریح کرد: «هدف و دستاورد یادداشت، روشنگری پیرامون جایگاه توانمند ایران در این جنگ، رساندن صدای پهلوانی شما و شکستن انحصار تبلیغاتی صهیونیستها بوده، نه ایجاد دوگانگی در داخل؛ هرچند برخی با هر نیتی خوانش دیگری از آن برساختند.»
ظریف همچنین با ترسیم تصویری کلانتر از تحولات جهانی نوشت: «نظم جهانی در حال بازسازی و بازآراییست و ما ایرانیان ملت ساختنیم؛ ملتی که به دنبال مشارکت در نظم شبکهای پساقطبی نوینی است که بشریت به آن نیازمند است.»
ظریف در پایان، با لحنی احساسی خطاب به نسل جوان افزود: «در خیابان بمانید و “ای ایران” بخوانید که آینده از آن شماست... ایرانیِ دلاور هرگز در برابر متجاوزان سر فرود نخواهد آورد.»
جدال بر سر چگونه تمام کردن جنگ
آنچه مقاله ظریف را به یک بحران رسانهای تبدیل کرد، صرفاً محتوای آن نبود؛ بلکه زمان انتشار و مضمون آن—یعنی پیشنهاد مذاکره جامع در اوج یک درگیری—بود که شکافهای موجود را آشکار کرد.
اکنون دو نگاه در برابر هم قرار گرفتهاند؛ نگاهی که پایان جنگ را در تبدیل برتری نظامی به توافق سیاسی میبیند و نگاهی که معتقد است هرگونه عقبنشینی از موضع قدرت، از دست دادن دستاوردهاست.
در این میان، مقاله ظریف عملاً به یک «آینه اختلاف» تبدیل شده؛ آینهای که نشان میدهد اجماع روشنی درباره مسیر آینده وجود ندارد و جدال بر سر آن، تازه آغاز شده است.
